Πορευόμενοι από την «εποχή του άνθρακα» προς μια σύγχρονη ενεργειακή επανάσταση

Το πάνελ του 3ου Forum για την Ενέργεια που διοργάνωσε η εφημερίδα "Σύμβουλος Επιχειρήσεων".

Παρέμβαση – τοποθέτηση του Μιχάλη Σιδηρόπουλου(*) στο 3ο Forum Ενέργειας στην Πάτρα, στις 15-3-2014

 

Μ. Σιδηρόπουλος.

      1.    Περιγραφή υπάρχουσας κατάστασης -Εισαγωγή:

       a.    Ενέργεια και Ενεργειακή Πολιτική

Το ενεργειακό πρόβλημα είναι σήμερα ένα από τα πλέον σημαντικά θέματα της παγκόσμιας κοινότητας. Η ενέργεια είναι ένα αγαθό που εξυπηρετεί κοινωνικές και αναπτυξιακές ανάγκες, παρουσιάζει συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση  ενώ οι επιπτώσεις από τη χρήση της χρήσης της στο περιβάλλον είναι καθοριστικές. 

Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου, φυσικού αερίου και λιθάνθρακα επαρκούν για την κάλυψη αναγκών περίπου 40 ετών, 70 ετών και 200 ετών αντίστοιχα. Οι επιπτώσεις της υποβάθμισης του περιβάλλοντος και της εξάντλησης των φυσικών πόρων, καθώς και η πολυπλοκότητα τν ζητημάτων που συνδέονται με το περιβάλλον και την ανάπτυξη δεν είναι νέα θέματα.

Σήμερα η προστασία του περιβάλλοντος και η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελούν πλέον διαπιστωμένες αναγκαιότητες και προτεραιότητες της διεθνούς κοινότητας. Ειδικότερα, τα τελευταία χρόνια υπό το βάρος και της οικονομικής κρίσης αναζητούνται διεθνώς  πολιτικές αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής και μετακίνησης από την «εποχή του άνθρακα» σε μια σύγχρονη ενεργειακή επανάσταση. 

Η παραγωγή, μεταφορά και διανομή ενεργειακών προϊόντων είναι ένας από τους πιο σημαντικούς τομείς της οικονομίας κάθε χώρας και ταυτόχρονα ίσως ο πιο παγκοσμιοποιημένος τομέας. Σε παγκόσμια κλίμακα, η εξέλιξη της τεχνολογίας που σχετίζεται με τις ενεργειακές πολιτικές, η χρηματοδότηση έργων υποδομής στον τομέα της ενέργειας και οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής είναι τα σημαντικότερα σημεία που καθορίζουν τις ενεργειακές εξελίξεις. Αυτό που χαρακτηρίζει την πολιτική στον ενεργειακό τομέα, τις τελευταίες δεκαετίες, είναι η τάση για μεγέθυνση και παράλληλα απεξάρτηση από εθνικές πολιτικές.

Έτσι παρατηρείται η μετάβαση σε αγορές ενέργειας που είναι ενοποιημένες περιφερειακά, απελευθερωμένες, ανταγωνιστικές και ευρύτερα παγκοσμιοποιημένες. Σε αυτά τα πλαίσια διαμορφώνεται και η Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Πολιτική και κατ’ επέκταση και η εθνική πολιτική της χώρας μας.  

b.    Ευρωπαϊκή Πολιτική στην ενέργεια και την προστασία περιβάλλοντος.

Κύριοι άξονες της Ευρωπαϊκής Ενεργειακή Στρατηγικής όπως έχει διαμορφωθεί σήμερα είναι η αντιμετώπιση των σημαντικών προκλήσεων που υπάρχουν και επικεντρώνεται στα θέματα:

1. Ενεργειακή Ασφάλειας

2. Κλιματικής Αλλαγής

3. Τιμών ενέργειας

4. διεθνών εξελίξεων ενώ τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκαν δύο νέες προκλήσεις:

Η οικονομική κρίση και τα προβλήματα των ευρωπαϊκών οικονομιών που δημιουργούν προβλήματα στα σχέδια για νέες επενδύσεις και για την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών αλλά και οι μεγάλες οικονομικές  επενδύσεις σε υποδομές που είναι αναγκαίες σε νέα δίκτυα ηλεκτρισμού και φυσικού αέριου για τη μετάβαση σε έναν ενεργειακό τομέα με χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. 

c.    Η Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Πολιτική

Σε αυτό το γενικό πλαίσιο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ανακοινώσει το νέο πρόγραμμα για την κοινή Ευρωπαϊκή ενεργειακή Στρατηγική για την περίοδο 2011-2020 με την ονομασία «Ενέργεια 2020» το οποίο θέτει τις ενεργειακές προτεραιότητες  γα την επόμενη δεκαετία και παρουσιάζει τις δράσεις που απαιτούνται για να αντιμετωπισθούν οι προκλήσεις που αφορούν στα βασικά θέματα ενεργειακή πολιτικής και σταχυολογούνται ως εξής:

i.                                Εξοικονόμηση Ενέργειας (ΕΞΕΝ): Οι πρωτοβουλίες επικεντρώνονται στους δύο τομείς με το μεγαλύτερο δυναμικό ΕΞΕΝ, τις μεταφορές και τα κτήρια.. Οι κύριες προτάσεις αναφέρονται σε κίνητρα επενδύσεων και νέα δημοσιονομικά μέσα , συνυπολογισμό της ενεργειακή αποδοτικότητας στις δημόσιες προμήθειες έργων, υπηρεσιών ή προϊόντων αλλά και στη θέσπιση πιστοποιητικών ενεργειακής απόδοσης. Ο τομέας της ΕΞΕΝ στα κτήρια είναι αυτό με τον οποίο θα ασχοληθούμε στη συνέχεια της παρέμβασης μας.

ii.                                Αναφορικά τα υπόλοιπα θέματα είναι: Ολοκληρωμένη πανευρωπαϊκή αγορά ενέργειας η οποία διαθέτει υποδομές για να επιταχυνθούν τα βασικά στρατηγικά έργα της Ε.Ε. / Είκοσι επτά κράτη μια ενιαία φωνή για την ενέργεια παγκοσμίως δλδ η Ε.Ε. θα πρέπει να συντονίζει την ενεργειακή της πολιτική απέναντι σε τρίτες χώρες. / Πρωτοκαθεδρία της Ευρώπης στην ενεργειακή τεχνολογία και καινοτομία. / Ασφαλής, προστατευμένη και προσιτή ενέργεια για ενεργούς καταναλωτές.

Επίκεντρο της ευρωπαϊκής ενεργειακή πολιτικής είναι ο στόχος για την υλοποίηση του λεγόμενου «πακέτου 20-20-20» που σημαίνει παραγωγή του 20% της ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές, 20% μείωση των εκλυόμενων και ρύπων και 20% εξοικονόμηση ενέργειας, μέχρι το 2020.

d.    Εθνική Πολιτική στην Ενέργεια

Σε αυτό λοιπόν το κοινό ευρωπαϊκό πλαίσιό, όπως έχει διαμορφωθεί, θα πρέπει να ανταπεξέλθει και η χώρα μας, οι κύριοι άξονες ενεργειακής πολιτικής στην Ελλάδα θα μπορούσαν να σταχυολογηθούν ως εξής:

·         Ασφάλεια ενεργειακού εφοδιασμού

·         Διαφοροποίηση ενεργειακών πηγών

·         Προστασία του περιβάλλοντος

·         Προώθηση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας μέσω ενεργειακών επενδύσεων, καθαρών ενεργειακών τεχνολογιών, εξασφαλίζοντας παράλληλα την περιφερειακή ανάπτυξη.

Για να μπορέσει η χώρα μας να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις του παραπάνω πλαισίου της κοινής ενεργειακή πολιτικής έχει προβεί στην θεσμοθέτηση μια σειράς νομοθετικών διατάξεων και στην υιοθέτηση κοινοτικών οδηγιών. Σχετικά με την ΕΞΕΝ στα κτήρια, που μας αφορά ιδιαίτερα αυτό συνέβη με το νόμο 3661/2008 με τον οποίο υιοθετήθηκε η κοινοτική οδηγία 2002/91/ΕΚ αλλά και τις υπουργικές αποφάσεις και τα Π.Δ που ακολούθησαν και συμπλήρωσαν το κανονιστικό  πλαίσιο.

2.    Εξοικονόμηση Ενέργειας  στα κτήρια

a.    Κατανάλωση ενέργειας στα ελληνικά κτήρια

Ο κτηριακός τομέας συμμετέχει γενικά με υψηλό ποσοστό στην κατανάλωση ενέργειας και στην έκλυση ρύπων. Στην Ε.Ε. το ποσοστό συμμετοχής των κτηρίων στην συνολική κατανάλωση ενέργειας ανέρχεται περίπου στο 40%. Η τελική κατανάλωση ενέργειας στα ελληνικά κτήρια είναι περίπου 34% ή 7,5εκατ. Τόνοι ισοδύναμου πετρελαίου σύμφωνα με στοιχεία του 2007. Τα ελληνικά κτήρια καταναλώνουν περίπου το 67% της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας και συμβάλουν κατά περίπου 43% στις συνολικές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα. Για να ρίξουμε μια ματιά σε στοιχεία για να δούμε την εξέλιξη της κατανάλωσης ενέργειας στα κτήρια μέσα στο χρόνο. Το 2007 η κατανάλωση ενεργείας στα ελληνικά κτήρια ήταν 86411 GWh, δηλαδή το 34% της συνολικής κατανάλωσης ενέργειας της Ελλάδας. Από αυτά οι 63849 GWh καταναλώθηκαν στα κτήρια κατοικιών (74%) και οι 22562 GWh στα κτήρια τριτογενή τομέα (26%), εκτός γεωργιών χρήσεων. Το 1990, το αντίστοιχο ποσοστό συμμετοχής των ελληνικών κτηρίων στην τελική κατανάλωση ενέργειας ήταν 26% και το 1980 μόλις 20%.

Ενδεικτικά μπορούμε έχουμε για την κατανομή της τελικής κατανάλωσης ενέργειας στη χώρα μας, σύμφωνα με στοιχεία του

ΥΠΕΚΑ το 2001:

	Ενεργειακό Ισοζύγιο 1990	Ενεργειακό Ισοζύγιο 2007
Βιομηχανία	27%	21%
Μεταφορές	40%	40%
Κτηριακός Τομέας	26%	34%
Αγροτικός Τομέας	7%	5%

Από μια πρώτη ματιά κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η αύξηση αυτή οφείλεται κυρίως στην αστικοποίηση, την μεγέθυνση της οικιστικής βιομηχανίας που ακολούθησε, την αύξηση του τριτογενής τομεά του τομέα των υπηρεσίων, την εκτεταμένη χρήση κλιματιστικών για την ψύξη οικιών και γραφείων κ.α.

b.    Εξοικονόμηση ενέργειας στα ελληνικά κτήρια

Ο μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης της κατανάλωσης ενέργειας στα ελληνικά κτήρια, τα  20 χρόνια από το 1985-2005 ήταν 4,5%, μεγαλύτερος από τον αντίστοιχο ρυθμό αύξησης της κατανάλωσης ενέργειας της χώρας που ήταν 3%.  Αντίστοιχα την περίοδο 2000 – 2007 ο μέσος ρυθμός αύξησης στα κτήρια ήταν 2,8% σε σχέση με το 1,8% της συνολικής κατανάλωσης. Είναι προφανές ότι αυτοί οι ρυθμοί αύξησης δεν συμβαδίζουν με τους εθνικούς στόχους για τη μείωση της τελικής κατανάλωσης ενέργειας και των εκπομπών ρύπων στα πλαίσια δεσμέυσεων της συμφωνία του Κυότο. Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι θα πρέπει να εφαρμοστούν μετρα και τεχνολογίες ΕΞΕΝ σε όλους τους τομείς αλλά κυρίως στα κτήρια.

Σύμφωνα με το Ν. 3885/2010 για την περίοδο μέχρι το τέλος του έτους 2016 έχει θεσπιστεί εθνικός ενδεικτικός στόχος ΕΞΕΝ σε ποσοστό 9% της μέσης ετήσιας τελικής κατανάλωσης αναφοράς μέχρι το 2016.

Οι δυνατότητες ΕΞΕΝ στον κτηριακό τομέα στη χώρα μας είναι ιδιαίτερα  υψηλές και μπορούν να αξιοποιηθούν έυκολα με την εφαρμογή κατάλληλων μέτρων. Περίπου το 71% των ελληνικών κτηρίων κατασκευάστηκαν πριν από το 1980 δεν διαθέτουν θερμομόνωση και παρουσιάζουν χαμηλή ενεργειακή απόδοση ενώ παράλληλα  στην πλειοψηφία τους διαθέτουν παλιές Η/Μ εγκατάστασεις. Να σημειώσουμε ότι το 77% των ελληνικών κτηρίων αντιστοιχεί σε κτήρια κατοικιών και το 23% σε κτήρια του τριτογενή τομέα

.

c.    Οφέλη από την Εξοικονόμηση ενέργειας στα ελληνικά κτήρια

Τα οφέλη από την ορθολογική χρήση και εξοικονόμηση ενέργειας στα κτήρια είναι πολλαπλά και περιλαμβάνουν:

·         Μείωση της κατανάλωσης ενέργειας για τη θέρμανση / ψύξη χώρων , το ζεστό νερό χρήσης και τις άλλες επιμέρους χρήσεις.

·         Βελτίωση των εσωτερικών συνθηκών άνεσης των εσωτερικών χώρων των κτηρίων

·         Εξοικονόμηση χρημάτων

·         Εξοικονόμηση εθνικών ενεργειακών πόρων

·         Μείωση της ρύπανσης του περιβάλλοντος.

d.    Χρηματοδοτικά εργαλεία

3. Για να είναι δυνατόν να υλοποιηθούν τα μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας στα κτήρια

Σχεδιάζονται και υλοποιούνται υποστηρικτικές πολιτικές για το κόστος υλοποίηση των μέτρων. Κατά καιρούς έχουν ανακοινωθεί διάφορα τέτοια προγράμματα, τέτοιες υποστηρικτικές πολιτικές όπως ενδεικτικά είναι  το ¨Εξοικονόμηση κατ’ οικον» για τις κατοικίες αλλά και το «Εξοικονομώ» και «Εξοικονομώ ΙΙ» που αφορά την εφαρμογή δράσεων ενεργειακής αποδοτικότητας σε Δήμους, με το μεγαλύτερο κομμάτι του προϋπολογισμού να αφορά δράσεις ΕΞΕΝ σε δημοτικά κτήρια. Ένα άλλο πρόγραμμα άξιο αναφοράς είναι το πρόγραμμα χρηματοδότησης έργων ΕΞΕΝ σε σχολικά κτήρια περιοχών που ανήκουν στις περιοχές κλιματικής ζώνης Γ και Δ, η Πάτρα βρίσκεται στη κλιματική ζώνη Β.

a.    Δήμος Πατρέων - Εξοικονομώ

Για να σταθούμε όμως στο το τι έχει κάνει ο Δήμος Πατρών σε σχέση με τα προγράμματα Εξοικονομώ και Εξοικονομώ ΙΙ που αφορά τους ΟΤΑ.

Καταρχήν στο ερώτημα εάν ο Δήμος διαθέτει κτήρια που θα μπορούσαν να ενταχθούν στα παραπάνω προγράμματα, μια βόλτα στο κέντρο της Πάτρας θα μπορούσε να μας δώσει την απάντηση. ΟΙ υπηρεσίες του Δήμου είναι διάσπαρτες στο Δημαρχιακό Μέγαρο της οδού Μαιζώνος το οποίο κτίστηκε στα τέλη του 19 αιώνα, επίσης σε νεοκλασικά κτήρια στην οδό Μαιζώνος, στην οδο Παντανάσης αλλά και το κτήριο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης που κατασκευάστηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’50 θα μπορούσαν να ενταχθούν. Συν το ότι το Εξοικονομών ΙΙ προβλέπει «Παρεµβάσεις ενεργειακής αναβάθµισης τεχνικών υποδοµών/λοιπών εγκαταστάσεων των ΟΤΑ δλδ και Ενεργειακή αναβάθµιση ανοικτών αθλητικών χώρων  που διαθέτει ο Δήμος.

Να σημειώσουμε ότι η πρόσκληση για  το Εξοικονομώ δημοσιεύτηκε το Μαρτιο του 2009, δλδ προ Καλλικράτη εποχή,  ενώ το Γενάρη του 2012 δημοσιεύτηκε από το ΥΠΕΚΑ η «Έγκριση Αποτελεσµάτων Αξιολόγησης των Φακέλων -Προτάσεων των Οργανισµών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) στο πλαίσιο του Προγράµµατος «ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΩ». Σύμφωνα λοιπόν με αυτή κατατέθηκαν 191 φάκελοι – προτάσεις από ΟΤΑ στην περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας εγκρίθηκε η πρόταση των Δήμων Μεσολλογίου, Ναυπάκτου, Δύμης και Ρίου ενώ η πρόταση του Δήμου Πατρέων ήταν μεταξύ αυτών που απορρίφθηκαν από την πρώτη φάση της αξιολόγησης με την επίσημη αιτιολογία ότι η υποβληθείσα απόφαση Δημοτικού Συμβουλίου είναι μη σύμφωνη με τις απαιτήσεις του οδηγού του προγράμματος.

Μετά την εφαρμογή του Καλλικράτη ακολούθησε και δεύτερη ανακοίνωση του προγράμματος το «Εξοικονομώ ΙΙ». Η υποβολή των προτάσεων ολοκληρώθηκε στις 31/7/2013 και ο συνολικός προϋπολογισμός του Προγράμματος ανέρχεται σε 75.000.000 ευρώ. Οι προτάσεις που θα ενταχθούν θα χρηματοδοτηθούν κατά 70% από τους πόρους του Προγράμματος και κατά 30% από ίδια συμμετοχή των Δήμων έχουν κατατεθεί 139  προτάσεις από τους Δήμους της χώρας. Η διαδικασία άξιολόγησης είναι σε εξέλιξη ωστόσο από το Σεπτέμβριο του 2013 μέχρι και σήμερα έχουν εγκριθεί για ένταξη στο πρόγραμμα, με απόφαση του ΥΠΕΚΑ, 41 έργα από αντίστοιχους Δήμους, μεταξύ αυτών και ο Δήμος Πύργου από την Δυτική Ελλάδα. Και πάλι ο Δήμος Πατρέων είναι απών από μια επιτυχημένη διεκδίκηση.

(*) Ο Μιχάλης Σιδηρόπουλος είναι μηχανολόγος - μηχανικός