Η γνώση έφτασε αργά, αφού ο πόνος είχε γίνει Ιστορία...

 

«Για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη»!

Ένα κόμμα αδειανό; Ο ΣΥΡΙΖΑ, η επιμονή στην Ιστορία και η πολιτική του φαίνεσθαι

Του ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΓΙΑΛΕΝΙΟΥ

Διευθυντή της εφημερίδας «Σύμβουλος Επιχειρήσεων»

Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες ένα πολιτικό κόμμα δεν καλείται απλώς να αλλάξει ηγεσία, γραμματέα ή οργανόγραμμα. Καλείται να απαντήσει σε ένα πολύ πιο οδυνηρό ερώτημα: εξακολουθεί να εκφράζει μια υπαρκτή κοινωνική ανάγκη ή απλώς διαχειρίζεται το όνομα, τα γραφεία, τα σύμβολα και τις τελευταίες θέσεις που του απέμειναν;

Η νέα κατάσταση στον ΣΥΡΙΖΑ διαμορφώθηκε μέσα σε συνθήκες βαθιάς συρρίκνωσης και αλλεπάλληλων αποχωρήσεων. Η Ρένα Δούρου εξελέγη πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Ομάδας με επτά ψήφους σε σύνολο οκτώ βουλευτών. Ο Νίκος Παππάς ανέλαβε γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής, ενώ στον Παύλο Πολάκη ανατέθηκε ο στρατηγικός σχεδιασμός. Δεν πρόκειται, επομένως, για εκλογή νέας προέδρου του κόμματος από τα μέλη του, αλλά για τη συγκρότηση μιας μεταβατικής ηγετικής διάταξης γύρω από την εναπομείνασα κοινοβουλευτική και οργανωτική υπόσταση του ΣΥΡΙΖΑ.

 

Η διάκριση δεν είναι τυπική. Είναι η ουσία του προβλήματος.

Η νέα ηγετική ομάδα παρουσιάζει την επιλογή της ως προσπάθεια ανασυγκρότησης, συλλογικής ευθύνης και επανεκκίνησης. Παράλληλα, όμως, οι δημόσιες παρεμβάσεις και οι αντιπαραθέσεις των τελευταίων ημερών δείχνουν ότι οι πληγές από τη σύγκρουση με τον Σωκράτη Φάμελλο, τις αποχωρήσεις στελεχών και τη νέα πολιτική κίνηση του Αλέξη Τσίπρα παραμένουν ανοιχτές. Η νέα ηγεσία μοιάζει υποχρεωμένη να υπερασπιστεί ταυτόχρονα την ιστορική συνέχεια του ΣΥΡΙΖΑ, την πολιτική της αυτονομία και την ίδια την οργανωτική του επιβίωση.

 

Το «πουκάμισο αδειανό»

Η εικόνα που έρχεται σχεδόν αναπόφευκτα στον νου είναι ο στίχος του Γιώργου Σεφέρη από την «Ελένη»:

«για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη».

Ο Σεφέρης βασίζεται στην εκδοχή του μύθου που δραματοποίησε ο Ευριπίδης. Σύμφωνα με αυτήν, η πραγματική Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία. Οι Έλληνες και οι Τρώες πολέμησαν για ένα είδωλο, ένα ομοίωμα, μια νεφέλη. Ο Τρωικός Πόλεμος, με τους αμέτρητους νεκρούς και τον ανείπωτο πόνο του, έγινε για κάτι που έμοιαζε πραγματικό, αλλά δεν είχε πραγματικό περιεχόμενο.

Το «πουκάμισο αδειανό» δεν συμβολίζει απλώς τη ματαιότητα. Συμβολίζει την καταστροφική ισχύ της αναπαράστασης: οι άνθρωποι μπορούν να θυσιάσουν ζωές, κοινωνίες και ολόκληρες εποχές, όχι για την πραγματικότητα, αλλά για την εικόνα που έχουν κατασκευάσει γι’ αυτήν.

Η σύνδεση με την πολιτική δεν απαιτεί να θεωρήσουμε ότι ένας συγκεκριμένος πολιτικός χώρος είναι «κενός» ή ότι οι άνθρωποι που παραμένουν σε αυτόν δεν διαθέτουν ιδέες, αξίες ή ανιδιοτελή κίνητρα. Το ερώτημα είναι διαφορετικό: μήπως η μάχη δίνεται πλέον περισσότερο για τη διατήρηση του ονόματος και του συμβόλου παρά για τη διαμόρφωση μιας νέας κοινωνικής πρότασης;

Όταν η πολιτική υπεράσπιση ενός ιστορικού σχήματος αποσυνδέεται από την κοινωνική του χρησιμότητα, το κόμμα κινδυνεύει να μετατραπεί σε «πουκάμισο αδειανό»: να διατηρεί το περίγραμμα, χωρίς να διατηρεί το ιστορικό βάρος που κάποτε γέμιζε αυτό το περίγραμμα.

 

Πότε η επιμονή είναι αρετή

Η επιμονή δεν είναι από μόνη της πολιτικό ελάττωμα. Αντιθέτως, χωρίς επιμονή δεν θα υπήρχαν μεγάλοι κοινωνικοί αγώνες, αντιδικτατορικά κινήματα, κατακτήσεις εργασιακών και πολιτικών δικαιωμάτων ή προσπάθειες ανατροπής βαθιά ριζωμένων αδικιών.

Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η κοινή γνώμη απομακρύνεται από μια ιδέα, αλλά η ιδέα εξακολουθεί να είναι δίκαιη και αναγκαία. Ένα κόμμα δεν οφείλει να εγκαταλείπει τις αρχές του κάθε φορά που μειώνονται τα εκλογικά του ποσοστά. Η πολιτική δεν είναι δημοπρασία πρόσκαιρης δημοφιλίας.

Η επιμονή αποκτά αξία όταν αφορά:

• τη διατήρηση μιας κοινωνικά αναγκαίας ιδέας,
• την εκπροσώπηση ανθρώπων που διαφορετικά δεν θα είχαν φωνή,
• την υπεράσπιση αρχών που έχουν κόστος,
• και την προετοιμασία ενός σχεδίου που μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμο σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες.

Σε αυτή την ανάγνωση, όσοι παραμένουν στον ΣΥΡΙΖΑ μπορούν να υποστηρίξουν ότι υπερασπίζονται την ανάγκη μιας ριζοσπαστικής, κοινωνικής και δημοκρατικής Αριστεράς που δεν θα απορροφηθεί από προσωποπαγή εγχειρήματα ή από έναν γενικόλογο χώρο της Κεντροαριστεράς. Η επιλογή τους δεν είναι υποχρεωτικά ιδιοτελής. Μπορεί να εκφράζει πίστη στην αυτονομία μιας πολιτικής παράδοσης.Αλλά αυτή είναι μόνο η μία όψη.

Πότε η επιμονή γίνεται εμμονή

Η Ιστορία δεν προσπερνά ένα κόμμα επειδή αυτό χάνει μία ή δύο εκλογικές μάχες. Το προσπερνά όταν η κοινωνία παύει να αναγνωρίζει στον λόγο του τις δικές της ανάγκες, ενώ το ίδιο το κόμμα εξακολουθεί να ερμηνεύει κάθε αποτυχία ως αποτέλεσμα προδοσίας, επικοινωνιακής αδικίας, εσωτερικών εχθρών ή προσωρινής παρανόησης.

 

Τότε η επιμονή παύει να αφορά την κοινωνία και αρχίζει να αφορά τον ίδιο τον μηχανισμό.

Η πολιτική επιστήμη έχει επισημάνει ότι ένα κόμμα μπορεί να επιβιώνει οργανωτικά ακόμη και όταν χάνει μεγάλο μέρος των κοινωνικών του λειτουργιών. Μπορεί να διατηρεί κοινοβουλευτική παρουσία, κρατική χρηματοδότηση, επαγγελματικά στελέχη, γραφεία και αναγνωρίσιμο εμπορικό όνομα. Η οργανωτική επιβίωση, όμως, δεν ταυτίζεται με την πολιτική αναγέννηση. Μελέτες για το ελληνικό κομματικό σύστημα καταγράφουν τάσεις συγκεντρωτισμού, προσωποποίησης και υποβάθμισης της εσωκομματικής δημοκρατίας, ακόμη και όταν τα κόμματα κατορθώνουν τυπικά να επιβιώνουν.

 

Εδώ εμφανίζεται το «μαγαζάκι» της πολιτικής.

Η φράση δεν σημαίνει αναγκαστικά οικονομικό όφελος. Σημαίνει έναν μικρό, κλειστό κόσμο στον οποίο οι εσωτερικές θέσεις, οι τίτλοι, η επιρροή στα όργανα και η διαχείριση του κομματικού συμβόλου αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από την πραγματική κοινωνική απήχηση.

Ένα κόμμα μπορεί να έχει πρόεδρο Κοινοβουλευτικής Ομάδας, γραμματέα, πολιτική γραμματεία, επιτροπές, υπευθύνους στρατηγικού σχεδιασμού και ανακοινώσεις επί παντός επιστητού. Αν όμως δεν μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα «ποιους εκπροσωπούμε σήμερα και για ποια συγκεκριμένη αλλαγή;», τότε η πληρότητα του οργανογράμματος λειτουργεί ως υποκατάστατο της πολιτικής πληρότητας.

Το φαίνεσθαι γίνεται σημαντικότερο από το είναι.

 

Η περίπτωση Δούρου, Παππά και Πολάκη

Η Ρένα Δούρου διαθέτει κυβερνητική και αυτοδιοικητική εμπειρία και μπορεί να εκπέμψει θεσμικότερο ύφος από εκείνο της διαρκούς εσωτερικής σύγκρουσης. Ο Νίκος Παππάς έχει βαθιά γνώση του κομματικού μηχανισμού και της περιόδου κατά την οποία ο ΣΥΡΙΖΑ μετατράπηκε από μικρό κόμμα σε κυβερνητική δύναμη. Ο Παύλος Πολάκης διατηρεί έναν υπαρκτό, μαχητικό πυρήνα υποστηρικτών και μια αναγνωρίσιμη πολιτική ταυτότητα.

Αυτά αποτελούν πραγματικά πολιτικά κεφάλαια.

Ταυτόχρονα, όμως, και οι τρεις ταυτίζονται ισχυρά με προηγούμενες φάσεις του κόμματος. Δεν συμβολίζουν αυτονόητα μια νέα εποχή. Συμβολίζουν σε μεγάλο βαθμό την προσπάθεια ενός ιστορικού πυρήνα να κρατήσει ζωντανό το κόμμα μετά τη φυγή πολλών στελεχών και την απώλεια της παλαιάς του εκλογικής δυναμικής.

Η νέα σύνθεση μπορεί επομένως να διαβαστεί με δύο αντίθετους τρόπους.

Ο πρώτος είναι ηρωικός: οι τελευταίοι μένουν όρθιοι, αναλαμβάνουν την ευθύνη και αρνούνται να εγκαταλείψουν ένα κόμμα όταν όλοι οι άλλοι αναζητούν ασφαλέστερα ή δημοφιλέστερα πολιτικά καταφύγια.

Ο δεύτερος είναι μελαγχολικός: ένας στενός κύκλος παλαιών στελεχών ανακατανέμει ρόλους σε έναν διαρκώς συρρικνούμενο οργανισμό, επιμένοντας ότι η διατήρηση του κελύφους ισοδυναμεί με διατήρηση της ιστορικής αποστολής.

Ποια από τις δύο αναγνώσεις θα επικρατήσει δεν θα κριθεί από τις δηλώσεις περί ενότητας. Θα κριθεί από το αν η νέα ηγετική ομάδα μπορεί να παραγάγει πολιτικό περιεχόμενο που να υπερβαίνει τη σύγκρουση με τον Τσίπρα, τον Φάμελλο ή όσους αποχώρησαν.

 

Τα ιστορικά παραδείγματα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ιστορία είναι γεμάτες από κόμματα που μπέρδεψαν τη διατήρηση του μηχανισμού με τη διατήρηση της κοινωνικής τους ηγεμονίας.

Το ΠΑΣΟΚ δεν εξαφανίστηκε όταν κατέρρευσε η παλιά κοινωνική του συμμαχία μέσα στην οικονομική κρίση. Διατήρησε οργανώσεις, κοινοβουλευτική εκπροσώπηση και ιστορικό όνομα. Χρειάστηκε όμως μια μακρά περίοδο παρακμής, αλλαγών ονομασίας, ηγεσιών και πολιτικής επανατοποθέτησης για να ανακτήσει μέρος της επιρροής του. Η απλή επίκληση της ιστορίας του δεν ήταν αρκετή.

Στη Γαλλία, το Σοσιαλιστικό Κόμμα βρέθηκε το 2012 στην προεδρία της Δημοκρατίας. Δέκα χρόνια αργότερα, η υποψήφιά του Αν Ινταλγκό έλαβε μόλις 1,75% στον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών. Το ιστορικό όνομα, οι δήμαρχοι, οι οργανώσεις και η μνήμη μιας μεγάλης κυβερνητικής παράταξης δεν μπόρεσαν να υποκαταστήσουν την απώλεια πολιτικού χώρου και κοινωνικής ταυτότητας.

Στην Ιταλία, το Σοσιαλιστικό Κόμμα υπήρξε κεντρική δύναμη του μεταπολεμικού πολιτικού συστήματος και ο ηγέτης του, Μπετίνο Κράξι, διετέλεσε πρωθυπουργός. Όταν όμως το κόμμα ταυτίστηκε με τα σκάνδαλα της Tangentopoli και έχασε την κοινωνική και ηθική του νομιμοποίηση, η οργανωτική παράδοση δεν μπόρεσε να το σώσει. Διαλύθηκε το 1994.

Τα παραδείγματα δεν είναι ταυτόσημα με την περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ. Δείχνουν, όμως, κάτι κοινό: κανένα ιστορικό κεφάλαιο δεν είναι ανεξάντλητο. Η κοινωνία δεν χρωστά αιώνια παρουσία σε κανένα κόμμα.

 

Η Ιστορία δεν είναι κομματική ιδιοκτησία

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για ένα κόμμα που υπήρξε πρωταγωνιστής είναι να θεωρήσει ότι επειδή κάποτε εξέφρασε την Ιστορία, εξακολουθεί αυτομάτως να την εκφράζει.

Ο ΣΥΡΙΖΑ υπήρξε ο πολιτικός φορέας μιας συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής: της κατάρρευσης του παλιού δικομματισμού, της κοινωνικής οργής απέναντι στη λιτότητα και της ανάγκης εκπροσώπησης ενός κόσμου που ένιωθε ότι δεν είχε φωνή. Αυτή η στιγμή υπήρξε πραγματική. Δεν μπορεί να διαγραφεί ούτε να αντιμετωπιστεί ως παρεξήγηση.

 

Αλλά οι ιστορικές στιγμές δεν παραμένουν ακίνητες.

Ο κοινωνικός κόσμος που έφερε τον ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία έχει διασπαστεί, απογοητευτεί, μετακινηθεί ή αποσυρθεί. Νέες αγωνίες έχουν εμφανιστεί: το κόστος ζωής, η στεγαστική κρίση, η δημογραφική ανασφάλεια, η τεχνολογική μετάβαση, η κλιματική απειλή, η δυσπιστία προς τους θεσμούς και η αίσθηση ότι η πολιτική δεν αλλάζει ουσιαστικά την καθημερινότητα.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποιος δικαιούται να κληρονομήσει τον ΣΥΡΙΖΑ του 2015. Είναι ποιος μπορεί να εκφράσει την κοινωνία του 2026.

Όταν ένα κόμμα απαντά στο παρόν αποκλειστικά με αναφορές στις παλιές του μάχες, κινδυνεύει να πολεμά για τη δική του «Ελένη»: για ένα ένδοξο είδωλο που δεν βρίσκεται πια εκεί όπου το αναζητεί.

 

Το δικαίωμα να επιμένεις και η υποχρέωση να εξηγείς

Η νέα ηγετική ομάδα του ΣΥΡΙΖΑ έχει κάθε δικαίωμα να επιμείνει. Η πολιτική δεν είναι επιχείρηση που κλείνει αυτομάτως επειδή μειώθηκε η πελατεία της. Ένα κόμμα είναι φορέας ιδεών, μνήμης και συλλογικής δράσης.

Δεν αρκεί, όμως, να λέει ότι θα επιμείνει. Οφείλει να εξηγήσει για ποιο πράγμα επιμένει.

Επιμένει για μια συγκεκριμένη αναδιανομή του πλούτου;

Για ένα νέο παραγωγικό μοντέλο;

Για δημόσια υγεία και παιδεία;

Για μια σύγχρονη στρατηγική απέναντι στην ακρίβεια και τη στεγαστική κρίση;

Για νέες μορφές δημοκρατικής συμμετοχής;

Ή επιμένει κυρίως για να μη χαθεί το κομματικό όνομα, η κρατική χρηματοδότηση, η κοινοβουλευτική εκπροσώπηση και το δικαίωμα ορισμένων στελεχών να συνεχίσουν να παρουσιάζονται ως οι νόμιμοι κληρονόμοι μιας παλαιάς νίκης;

Δεν υπάρχει ακόμη αρκετό υλικό για μια οριστική απάντηση. Η υποψία, όμως, υπάρχει και δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με καταγγελίες εναντίον όσων αποχώρησαν.

Το τελευταίο ερώτημα

Στο ποίημα του Σεφέρη, η τραγωδία δεν βρίσκεται μόνο στο ότι τόσοι άνθρωποι πέθαναν για ένα είδωλο. Βρίσκεται και στο ότι η αλήθεια αποκαλύφθηκε όταν όλα είχαν ήδη συμβεί. Η γνώση έφτασε αργά, αφού ο πόνος είχε γίνει Ιστορία.

Αυτός είναι και ο κίνδυνος για κάθε πολιτικό οργανισμό: να καταλάβει πολύ αργά ότι η κοινωνία είχε ήδη μετακινηθεί, ότι τα σύμβολά του είχαν πάψει να παράγουν ελπίδα και ότι οι εσωτερικές του μάχες αφορούσαν περισσότερο τους ανθρώπους του μηχανισμού παρά τους ανθρώπους της χώρας.

Η επιμονή είναι αρετή όταν κρατά ζωντανό ένα αναγκαίο περιεχόμενο.

Γίνεται ιδιοτέλεια όταν κρατά ζωντανές μόνο τις θέσεις εκείνων που το διαχειρίζονται.

Γίνεται εμμονή όταν η πραγματικότητα διαψεύδει διαρκώς την αφήγηση, αλλά η αφήγηση δεν αλλάζει.

Και γίνεται πολιτικό «μαγαζάκι» όταν το περίβλημα εμφανίζεται ως πλήρες, ενώ από μέσα έχει απομείνει κυρίως η αγωνία να διατηρηθεί η επιγραφή.

Η Ρένα Δούρου, ο Νίκος Παππάς και ο Παύλος Πολάκης δεν θα κριθούν επειδή αποφάσισαν να παραμείνουν. Θα κριθούν από το αν η παραμονή τους θα παραγάγει μια νέα κοινωνική πρόταση ή αν θα αποδειχθεί μία ακόμη μάχη για ένα ιστορικό όνομα, ένα κομματικό ένδυμα, ένα πουκάμισο αδειανό.