Σε μια «γνώριμη» κατάσταση, αλλά κάτω από πολύ διαφορετικές συνθήκες, η Μέση Ανατολή και μαζί της ο κόσμος κινούνται σε αχαρτογράφητη περιοχή. Ένας ακόμη πόλεμος στον Περσικό είναι γεγονός, μια σύγκρουση που πολλοί απεύχονταν, αλλά λίγοι περίμεναν ότι θα έχει μια τόσο γρήγορη όσο και δραματική εξέλιξη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ χτυπούν από το περασμένο Σάββατο το Ιράν σε μια μεγάλης κλίμακας, κυρίως από αέρος, απροκάλυπτη επίθεση εναντίον στρατιωτικών και πυρηνικών εγκαταστάσεων της Ισλαμικής Δημοκρατίας, πυροδοτώντας έναν πόλεμο πλήρους κλίμακας που συνταράσσει ευρύτερα, αποτελεί εν δυνάμει δοκιμασία για τις οικονομίες και την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια και καταφέρνει ένα ακόμη σοβαρό τραύμα στο ήδη τραυματισμένο σύστημα των διεθνών σχέσεων.
Το Ιράν απάντησε με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη που στόχευαν αμερικανικές βάσεις και περιφερειακές υποδομές σε όλη τη Μέση Ανατολή. Μέσα σε λίγες μέρες η σύγκρουση εξαπλώθηκε, προκαλώντας θύματα και καταστροφές, διαταράσσοντας τις ναυτιλιακές οδούς, αποσταθεροποιώντας γειτονικά κράτη και απειλώντας το Στενό του Ορμούζ: τη στενή θαλάσσια αρτηρία μέσω της οποίας ρέει σημαντικό μέρος του πετρελαίου που τροφοδοτεί τις παγκόσμιες αγορές. Οι θάνατοι αυξάνονται, οι αστάθμητοι παράγοντες πολλαπλασιάζονται εκθετικά, οι οικονομίες οδηγούνται πάλι στο σκοτεινό τούνελ της αβεβαιότητας. Αλλά η πιο σημαντική εξέλιξη μπορεί να μην είναι αυτές καθαυτές οι επιθέσεις. Είναι η δολοφονία του ανώτατου ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεΐ, ένα γεγονός που έχει μετατρέψει τη σύγκρουση από στρατιωτική αντιπαράθεση σε αναμέτρηση εσχατολογικής μορφής. Το ερώτημα που αντιμετωπίζουν τώρα κυβερνώντες, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, οικονομολόγοι και απλοί πολίτες δεν είναι αν η αναμέτρηση θα κλιμακωθεί. Είναι τι είδους πόλεμος θα είναι αυτός και πώς θα μπορούσε να τελειώσει.
Τα χαρακτηριστικά του ιρανικού συστήματος εξουσίας
Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, ο Χαμενεΐ ήταν ο κεντρικός πυλώνας του πολιτικού συστήματος του Ιράν. Δεν ήταν απλώς ο αρχηγός του κράτους. Ήταν η πηγή κάθε θεσμικής εξουσίας, θρησκευτική αυθεντία, αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων, απόλυτος «διαιτητής» στον ανταγωνισμό μεταξύ των αντίπαλων πολιτικών μπλοκ.
Το Ιράν είχε μόνο δύο ανώτατους ηγέτες από την ανατροπή του Σάχη το 1979: τον Χομεϊνί, τον θεμελιωτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, και τον Χαμενεΐ που τον διαδέχθηκε το 1989. Αυτό το σχεδόν απόλυτα συγκεντρωτικό σύστημα εξουσίας δεν σχεδιάστηκε για γρήγορες μεταβάσεις, πόσο μάλλον όταν αυτές θα έπρεπε να γίνουν σε καιρό πολέμου. Ο θάνατος του Χαμενεΐ προκάλεσε μια κατάσταση που η Ισλαμική Δημοκρατία είχε αποφύγει με πολλή προσοχή όλα αυτά τα χρόνια: Ένα κενό ηγεσίας εν μέσω ενεργής σύγκρουσης. Κι όμως, παρά το ότι το κενό τελικά προκλήθηκε με έναν εντελώς απροσδόκητο τρόπο, το σύστημα εξουσίας δεν κατέρρευσε.
Ο επιδερμικός υπολογισμός των επιτιθέμενων εστίαζε στην πεποίθηση πως αν φύγει από τη μέση ο Χαμενεΐ, το καθεστώς θα αντιμετώπιζε αιφνιδίως χάος. Δεν θα μπορούσε να διαχειριστεί το κενό εξουσίας, ούτε να οργανώσει τη στρατιωτική δράση του, οι βαθμίδες του θα έχαναν την εσωτερική συνοχή τους, εν μέρει και από τη διάχυση του φόβου - και ως αποτέλεσμα θα επερχόταν η κατάρρευση. Ο προφανής στόχος και η μύχια επιθυμία τους ήταν να δρομολογηθεί ένα σενάριο τύπου Λιβύης μετά τον θάνατο του Καντάφι, ή Συρίας μετά τη φυγή Μπασάρ αλ Άσαντ, όπου τα καθεστώτα κατέρρευσαν σαν χάρτινοι πύργοι μόλις οι επικεφαλής τους έχασαν την εξουσία. Σε αυτά τα συστήματα η ισχύς της κρατικής εξουσίας πήγαζε πραγματικά από ένα και μόνο άτομο.
Αλλά η προσέγγιση και το μέχρι τώρα ιστορικό του Ιράν στο ζήτημα της επιβίωσης του καθεστώτος είναι πολύ διαφορετικά. Λίγα σύγχρονα συστήματα διακυβέρνησης συγκεντρώνουν πραγματικά τόση ορατή εξουσία σε ένα μόνο αξίωμα, όπως αυτό του ανώτατου ηγέτη, όπου θρησκευτική εξουσία, διοίκηση ενόπλων δυνάμεων και τελική πολιτική διαιτησία απορρέουν και καταλήγουν εκεί. Ωστόσο, σύμφωνα με αναλυτές με βαθιά γνώση του ιρανικού πολιτικού συστήματος, αυτή η ορατότητα δεν θα πρέπει να εκλαμβάνεται ως ευαλωτότητα. Όπως εξηγεί στο Foreign Policy ο Αλί Χασέμ, ερευνητικός συνεργάτης στο Κέντρο Ισλαμικών και Δυτικοασιατικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, το αξίωμα του ανώτατου ηγέτη στο Ιράν βασίζεται πάνω σε ένα πυκνό δίκτυο θεσμών που έχουν σχεδιαστεί όχι απλώς για να υπηρετούν τον εκάστοτε ηγέτη, αλλά και για να τον περιορίζουν, να τον ελέγχουν και, αν χρειαστεί, να τον υπερβαίνουν.
Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν μπορεί να θεωρηθεί απλώς ως ένα προσωποπαγές καθεστώς που «μιλά» με θρησκευτική γλώσσα. Είναι ένα αποκεντρωμένο σύστημα που έχει επενδύσει πολλά στον σχεδιασμό αλλαγών ηγεσίας. Όταν βρίσκεται υπό πίεση, η δομή του έχει σχεδιαστεί για να συνενώνει, αντί να οδηγεί σε κατάρρευση. Η πολιτική συμπεριφορά της κυρίαρχης ελίτ δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς κάποιος να αναγνωρίσει το πόσο βαθιά έχει διαβάσει την ιστορία, επισημαίνει ο αναλυτής. Το ιρανικό κράτος έχει βιώσει επανειλημμένες περιόδους πολιτικού κενού ανά τους αιώνες και το συλλογικό πολιτικό φαντασιακό έχει διαμορφωθεί από αυτές τις οδυνηρές εμπειρίες. Κάθε κρίση συγκρίνεται με προηγούμενες, είτε συνειδητά είτε ενστικτωδώς. Όλα αυτά συγκλίνουν σε μία βασική αρχή: Όταν δεν υπάρχει σαφής ηγεσία, η χώρα κινδυνεύει με κατάρρευση.
Ανταπόκριση στις προειδοποιήσεις της Ιστορίας
Για όσους ηγήθηκαν της ισλαμικής επανάστασης του 1979, τα ζητήματα που αφορούσαν την αλλαγή ηγεσίας δεν διαπνέονταν από τη λογική της διευθέτησης, αλλά της «ανταπόκρισης» σε προειδοποιήσεις από την Ιστορία. Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί δεν κατάργησε την ανώτατη εξουσία· αντίθετα, την έκανε μέρος του συστήματος. Οι έντονες συζητήσεις τού 1979, σχετικά με το πώς θα αποφευχθούν προηγούμενες κρίσεις κατάρρευσης στη μακρά ιστορική διαδρομή του Ιράν, οδήγησαν σε ένα νέο σύνταγμα που σχεδιάστηκε ώστε κάθε σημαντικό όργανο εξουσίας να «ανταποκρίνεται» σε έναν συγκεκριμένο κίνδυνο που είχε εκτεθεί κατά το παρελθόν από την Ιστορία. Αυτό το σκόπιμο δίκτυο αλληλοεπικαλυπτόμενων φορέων εξουσίας δεν σχεδιάστηκε για να προσθέσει πολυπλοκότητα αλλά και για να προσφέρει ανθεκτικότητα. Αν ένα μέρος του συστήματος αποτύχει, τα άλλα μπορούν να αναλάβουν δράση. Στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι η χώρα δεν θα βασίζεται σε ένα μόνο άτομο για την καθοδήγησή της. Κατά τον Χομεϊνί, η διατήρηση της ασφάλειας της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι πιο σημαντική από την προστασία οποιουδήποτε ηγέτη της, όσο σημαντικός κι αν είναι. Αυτός ο τρόπος σκέψης εξακολουθεί να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ενεργούν σήμερα οι ηγέτες του Ιράν, σημειώνει ο Χασέμ.
Ένας άλλος αναλυτής, ο Λουτσιάνο Ζακάρα, αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Κατάρ, μιλώντας στο Αλ Τζαζίρα επιβεβαίωσε ότι το πολιτικό σύστημα του Ιράν είχε προετοιμαστεί για την τρέχουσα κατάσταση, γνωρίζοντας ότι η δολοφονία του Χαμενεΐ ήταν μια πραγματική πιθανότητα. Ως εκ τούτου, οι δομές του καθεστώτος παρέμειναν ανεπηρέαστες, η αλυσίδα της εξουσίας και η γραμμή διοίκησης διατηρήθηκαν στις θέσεις τους. Σε αυτό το χαρακτηριστικό στέκονται και άλλοι δυτικοί αναλυτές, όπως ο Γκόρντον Γκρέι, πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στην Τυνησία, ο οποίος διδάσκει σήμερα στη Σχολή Διεθνών Υποθέσεων Elliott του Πανεπιστημίου Τζορτζ Ουάσιγκτον. Όπως λέει, το καθεστώς είναι ανθεκτικό, έχει αναπτύξει μια εξελιγμένη γραφειοκρατία που το στηρίζει και έναν ισχυρό μηχανισμό που το προστατεύει: τους Φρουρούς της Επανάστασης. Στο ίδιο μήκος κύματος ο Ντόναλντ Χέφλιν, βετεράνος Αμερικανός διπλωμάτης που τώρα διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Tufts, επισημαίνει χαρακτηριστικά πως το ιρανικό καθεστώς είναι «τεσσάρων βαθμών» σε όλες τις σημαντικές θέσεις του, διασφαλίζοντας τη συνέχεια σε περίπτωση που συμβεί κάτι σε οποιαδήποτε από αυτές.
Σημείο καμπής
Αυτή η ανθεκτικότητα επιβεβαιώθηκε πράγματι μετά τη δολοφονία του Χαμενεΐ. Μέσα σε λίγες ώρες ένα συμβούλιο ηγεσίας έκτακτης ανάγκης ανέλαβε τα ηνία σηματοδοτώντας συνέχεια και όχι διολίσθηση στο χάος. Οι δομές στρατιωτικής διοίκησης, προφανώς αποκεντρωμένες εκ των προτέρων, συνέχισαν να λειτουργούν, επιτρέποντας να προχωρήσουν αδιάλειπτα τα αντίποινα. Η συντεταγμένη αντίδραση του συστήματος αποκάλυψε μια κρίσιμη αλήθεια που συχνά παραβλέπεται στη Δύση: Η δομή της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι προσανατολισμένη στην προοπτική της επιβίωσης υπό πίεση.
Ειδικοί που παρακολουθούν στενά την εξέλιξη και προσαρμογή του καθεστώτος, όπως ο Χουσεΐν Μπανάι, αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα, σημειώνουν πως το Ιράν άρχισε να θέτει σε εφαρμογή εναλλακτικές δομές διοίκησης και ελέγχου μετά τον 12ήμερο πόλεμο του περασμένου καλοκαιριού από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, προσαρμόζοντας την τακτική του στη νέα πραγματικότητα. Ωστόσο, η επικίνδυνη φάση βρίσκεται μπροστά. Τις επόμενες εβδομάδες θα πρέπει να επιλεγεί ο νέος ανώτατος ηγέτης, μια διαδικασία που είναι πιθανό να εντείνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των τριών κέντρων εξουσίας: του κληρικού κατεστημένου, των Φρουρών της Επανάστασης και, βέβαια, των πραγματιστών που εξακολουθούν να παίζουν ρόλο όσο κι αν έχουν αποδυναμωθεί τελευταία. Πάντως, η ιστορία έχει δείξει ότι η διαδοχή σε καιρό πολέμου σπάνια μετριάζει τη σκληρότητα των καθεστώτων· τις περισσότερες φορές την εντείνει.
Όλες αυτές οι διαπιστώσεις οδηγούν εύλογα στο επόμενο μεγάλο και δύσκολο ερώτημα: Για ποιον λόγο έγινε αυτός ο πόλεμος; Επισήμως και αρχικά, η Ουάσιγκτον επέμενε πως ο στόχος δεν ήταν η αλλαγή καθεστώτος. Ωστόσο, με δεδομένες τις «διακυμάνσεις» τού Τραμπ κάθε φορά που αλλάζει η φορά του ανέμου, αυτή η «διαβεβαίωση» δεν σημαίνει τίποτα. Από την αμερικανική πλευρά, ο αντικειμενικός σκοπός φαίνεται να έχει τέσσερις πτυχές:
- την καταστροφή των πυραυλικών δυνατοτήτων του Ιράν
- την καταστροφή του πυρηνικού προγράμματός του
- την εξουδετέρωση της ναυτικής ισχύος του για να μην μπορεί να απειλήσει τη ναυσιπλοΐα και την ενεργειακή ροή στον Περσικό, και τέλος
- τον περιορισμό της υποστήριξής του προς τις περιφερειακές ένοπλες ομάδες.
Το μοτίβο τής μέχρι τώρα στρατιωτικής στόχευσης ενισχύει σε μεγάλο βαθμό αυτή την εκτίμηση. Οι επιθέσεις έχουν επικεντρωθεί σε εκτοξευτές πυραύλων, αεράμυνα, δίκτυα διοίκησης, στοιχεία ναυτικής ισχύος και πυρηνικές υποδομές. Αυτή η τακτική παραπέμπει περισσότερο στην πρόκληση «στρατηγικής παράλυσης» παρά σε προετοιμασία εδάφους για εισβολή ή για ανατροπή της καθεστηκυίας τάξης.
Το κεντρικό παράδοξο και τα βασανιστικά ερωτήματα
Δεν υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις αυτή τη στιγμή για χερσαία επιχείρηση με μαζική κινητοποίηση στρατευμάτων από τους επιτιθέμενους, πέρα από εκείνη του ισραηλινού στρατού κατά της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, και την πιθανολογούμενη εμπλοκή κουρδικών ένοπλων ομάδων στο Βορειοδυτικό Ιράν. Σε αντίθεση με τον πόλεμο στο Ιράκ το 2003, η «Επική Οργή» βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αεροπορική ισχύ, τις κυβερνοεπιθέσεις και τα όπλα ακριβείας μεγάλου βεληνεκούς. Αυτό που αχνοφαίνεται στον ορίζοντα ως κεντρικός στόχος του πολέμου θα μπορούσε να είναι η αποδυνάμωση και η αλλαγή της συμπεριφοράς του καθεστώτος, χωρίς αλλαγή του ίδιου του καθεστώτος. Ωστόσο, η ασάφεια παραμένει.
Τα χτυπήματα κατά της ιρανικής ηγεσίας, συμπεριλαμβανομένης της δολοφονίας του Χαμενεΐ, θολώνουν τη γραμμή μεταξύ αποτροπής και αποκεφαλισμού. Ενώ η αλλαγή καθεστώτος φαντάζει ως μαξιμαλιστικός στόχος, πολλοί αναλυτές πιστεύουν ότι στην Ουάσιγκτον θεωρείται ως ένα αποδεκτό «υποπροϊόν», αν τελικά προκύψουν εσωτερικές ρωγμές. Όμως, η ασάφεια κάνει τα πράγματα πολύ χειρότερα. Η Τεχεράνη ερμηνεύει την αμερικανο-ισραηλινή επίθεση όχι ως περιορισμένο καταναγκασμό, αλλά ως υπαρξιακό πόλεμο εναντίον της, μια πρόσληψη που δυνητικά την ενθαρρύνει να κλιμακώσει την αντίσταση παρά να διαπραγματευτεί μια εκεχειρία. Αλλά και εντός του φίλιου στρατοπέδου, το στοιχείο της ασάφειας παραμένει σοβαρότατη πρόκληση που ίσως σύντομα «μπερδέψει» τα πράγματα.
Είναι ξεκάθαρο ότι ο Νετανιάχου θέλει να επιταχύνει την κατάρρευση του καθεστώτος και δεν πρόκειται επ’ ουδενί να αποδεχτεί μια νέα αποδυναμωμένη «βερσιόν» του. Αλλά οι ειδικοί θεωρούν πως οι στόχοι της αμερικανικής κυβέρνησης είναι λιγότερο σαφείς. Ο Τραμπ, κάνοντας ίσως παραλληλισμούς με την περίπτωση της Βενεζουέλας -από την οποία «αρχίζει να ρέει το πετρέλαιο», όπως είπε χαρακτηριστικά την Πέμπτη- δεν αποκλείεται να τεθεί σε «λειτουργία παζαριού», εκτιμώντας πως η άρση των εμποδίων από το παλαιό καθεστώς θα του επιτρέψει να συνεργαστεί με όποιον νέο ηγέτη αναλάβει. Αν οι Ιρανοί επιλέξουν μια λιγότερο σκληροπυρηνική ηγεσία με την οποία οι ΗΠΑ θα μπορούν να συνεργαστούν, η «Επική Οργή» θα μπορούσε να ολοκληρωθεί πολύ σύντομα, ακολουθούμενη από μακρές, περίπλοκες διαπραγματεύσεις για τα ζητήματα που οδήγησαν στη σύγκρουση. Αν στην Τεχεράνη επιλέξουν έναν άλλον σκληροπυρηνικό, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ θα πρέπει να πάρουν μερικές δύσκολες αποφάσεις για το πόσο μακριά είναι διατεθειμένοι να φτάσουν. Πάντως, το μάθημα που δεν έχουν πάρει -ύστερα από τόσους πολέμους- είναι πως η εξόντωση ηγετών ιδεολογικού χαρακτήρα σπάνια τερματίζει τα συστήματα εξουσίας που στηρίζονται στην ιδεολογία.
Από το ίδιο το ισλαμικό Ιράν μέχρι τα αντάρτικα κινήματα σε όλη τη Μέση Ανατολή, η εξωτερική πίεση συχνά ενισχύει τη συλλογική ταυτότητα, αντί να τη διαλύει. Η δολοφονία του Χαμενεΐ με στόχο την αποδυνάμωση της ηγεσίας της Τεχεράνης μπορεί αντίθετα να εντείνει την εσωτερική συνοχή, τουλάχιστον προσωρινά. Το κεντρικό παράδοξο της σύγκρουσης γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρο μέρα με τη μέρα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ διαθέτουν συντριπτική στρατιωτική υπεροχή, αλλά περιορισμένη δυνατότητα να ανατρέψουν το ιρανικό καθεστώς. Το Ιράν, από την άλλη, δεν διαθέτει αυτή την υπεροχή, υπερέχει όμως στην ικανότητα επιβίωσης και στην ασύμμετρη αντίσταση. Αυτή η ανισορροπία οδηγεί κατευθείαν στο ναρκοπέδιο: Αν τελικά ο πόλεμος δεν κρατήσει πολύ, ούτε η ειρήνη που θα τον ακολουθήσει θα έχει διαφορετική μοίρα…
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου