Πριν 81 χρόνια, στις 27 Ιανουαρίου 1945, ο Κόκκινος Στράτος μπήκε στο Άουσβιτς και ανακάλυψε με φρίκη χιλιάδες πτώματα και μισοπεθαμένους σκελετωμένους ανθρώπους. Στους επόμενους μήνες τα συμμαχικά στρατεύματα διαπίστωναν σταδιακά το μέγεθος του εφιάλτη της ναζιστικής βίας: στο τέλος του πολέμου ολόκληρη η Γερμανία είχε μετατραπεί σε ένα τεράστιο στρατόπεδο. Στα θύματα αυτού του «στρατοπεδικού σύμπαντος», πέρα από τη γενοκτονία των Εβραίων, συγκαταλέγονται και σχεδόν 2 εκατομμύρια νεκροί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και καταναγκαστικής εργασίας.
«Θυμήσου αυτά που θέλεις να ξεχάσεις»
Δυστυχώς, αυτό που φαινόταν αδιανόητο τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια - η επιστροφή αυτού του δυστοπικού παρελθόντος - πρέπει να θεωρηθεί σήμερα ένας υπαρκτός άμεσος κίνδυνος, αν όχι και ήδη πραγματικότητα. Όπως έλεγε ο Πρίμο Λέβι, επιζών του Άουσβιτς: «Παντού στον κόσμο, εάν γίνει αρχή της παραβίασης των θεμελιωδών ελευθεριών του ανθρώπου και της ισότητας, θα οδηγηθούμε στα στρατόπεδα, είναι δύσκολο να σταματήσεις σε αυτό τον δρόμο». (Πρίμο Λέβι, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, 2023, σελ. 224).
Το απόσπασμα αυτό ήταν μέρος του Επιλόγου της έκθεσης «ΣΤΑ ΣΥΡΜΑΤΑ»: Μαγνησιώτες στα κάτεργα του Τρίτου Ράιχ, που πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο Πόλης του Βόλου από τις 5 Νοεμβρίου 2025 έως τις 21 Ιανουαρίου 2026. Με αφορμή τα λόγια του Λέβι και άλλων δύο επιζώντων, ο Επίλογος ζητούσε από τους επισκέπτες να αναστοχαστούν τη σημασία αυτών των μαρτυριών σήμερα και να σημειώσουν τις σκέψεις τους σε ένα χαρτάκι κολλημένο στον τοίχο. Εκεί ένας από τους επισκέπτες έγραψε: «Θυμήσου αυτά που θέλεις να ξεχάσεις». Εύστοχο το σχόλιο, γιατί η έκθεση παρουσίασε μια ιστορία όχι μόνο επώδυνη, αλλά και αποσιωπημένη: την ιστορία του εκτοπισμού Ελλήνων αιχμαλώτων στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Όσοι επέζησαν και γύρισαν στην Ελλάδα – σε μια Ελλάδα στα πρόθυρα του εμφυλίου πολέμου – βρέθηκαν στιγματισμένοι ως αριστεροί αντιστασιακοί. Οι περισσότεροι δεν μίλησαν ποτέ στους κοντινούς τους ανθρώπους για αυτά που πέρασαν στη ναζιστική Γερμανία.
Η έκθεση ήταν αποτέλεσμα της μακρόχρονης έρευνας της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας Βόλου και παρουσίασε τις διαδρομές και εμπειρίες 235 Μαγνησιωτών που εκτοπίστηκαν για καταναγκαστική εργασία σε στρατόπεδα του Τρίτου Ράιχ. Στην καρδιά της έκθεσης βρίσκονταν οι προφορικές μαρτυρίες έξι αφηγητ(ρι)ών, που ακούγονταν ζωντανά σε τάμπλετ. Οι επισκέπτες παρακολουθούσαν τις διαδρομές των ομήρων από τη στιγμή της σύλληψης μέχρι την επιστροφή στην πατρίδα. Σε κάθε στάση, η μαρτυρία συνοδευόταν από οπτικό ή/και αρχειακό υλικό και μικρά επεξηγηματικά κείμενα, έτσι ώστε να συσχετιστεί η προσωπική ιστορία με το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο. Η σύνδεση της μικρής με τη Μεγάλη ιστορία διευκόλυνε την κατανόηση των ιστορικών γεγονότων και της εμπειρίας της ομηρίας. Οι βασικοί στόχοι της έκθεσης ήταν η επιστροφή αυτής της άγνωστης ιστορίας στους πολίτες της Μαγνησίας, η αναγνώριση αυτών των «ξεχασμένων» θυμάτων του Ναζισμού και η καλλιέργεια πολιτειακής συνείδησης στις νεότερες γενιές.
Οι συντελεστές
Η έκθεση συνδιοργανώθηκε από τη Διεύθυνση Αρχείων, Μουσείων και Βιβλιοθηκών του Δήμου Βόλου, την Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Βόλου (ΟΠΙΒΟ), και του σωματείου «Πολίτες για το Μουσείο της Πόλης του Βόλου». Η ΟΠΙΒΟ έχει πάνω από δέκα χρόνια ζωής και αποτελείται από εθελοντές ερευνητές που έχουν μεράκι για την έρευνα της τοπικής ιστορίας. Έχει παρουσιάσει τη δουλειά της σε επιτυχημένες δημόσιες εκδηλώσεις μνήμης στο Βόλο και αλλού. (https://opivo.gr)
Η έκθεση υλοποιήθηκε με επιχορήγηση του Υπουργείου Πολιτισμού. Στηρίχτηκε δε στις μουσειολογικές προτάσεις της Μάρλεν Μούλιου (επίκουρης καθηγήτριας Μουσειολογίας στο ΕΚΠΑ), και στο μουσειογραφικό και γραφιστικό σχεδιασμό της Δέσποινας Τσάφου και της Ακριβής Αναγνωστάκη. Το ηχοτοπίο στον προθάλαμο της έκθεσης ήταν του συνθέτη Κωστή Δρυγιανάκη, μέλους της ΟΠΙΒΟ.
Η απήχηση της έκθεσης
Η επιστροφή μιας ξεχασμένης ιστορίας στην τοπική κοινωνία, αλλά και η αφηγηματική δομή και ο άρτιος μουσειογραφικός σχεδιασμός της έκθεσης λειτούργησαν σαν μαγνήτης, με αποτέλεσμα η επισκεψιμότητα να ξεπεράσει κάθε προσδοκία. Συνολικά 3.725 άτομα την επισκέφθηκαν, εκ των οποίων 1.671 ήταν μαθητές και συνοδοί εκπαιδευτικοί, προερχόμενοι από 77 σχολικά τμήματα όλων των βαθμίδων. Οι επισκέψεις σχολείων επωφελήθηκαν από τις οργανωμένες ξεναγήσεις και από τα εκπαιδευτικά προγράμματα που εκπονήθηκαν από εκπαιδευτικούς μέλη της ΟΠΙΒΟ και του σωματείου «Πολίτες για το Μουσείο της Πόλης του Βόλου».
Για τη νέα γενιά το θέμα ήταν εντελώς πρωτόγνωρο. Μέσω των εκπαιδευτικών επισκέψεων τέθηκαν σημαντικοί προβληματισμοί για τη ναζιστική βία και τις πρακτικές απανθρωποποίησης στα ναζιστικά στρατόπεδα, αλλά και για παρόμοια σύγχρονα φαινόμενα. Βασικός στόχος ήταν η ευαισθητοποίηση των νέων απέναντι στην άνοδο της ακροδεξιάς και στην υπονόμευση του κράτους δικαίου παντού στον κόσμο.
Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην επιτυχία της έκθεσης έπαιξαν και οι καθημερινές ξεναγήσεις, προγραμματισμένες και μη, από την ερευνητική ομάδα της Βαν ΠΙΒΟ. Αυτές απευθύνονταν σε οργανωμένες ομάδες επισκεπτών (πολιτιστικοί και αθλητικοί σύλλογοι, ομάδες προφορικής ιστορίας, φίλοι μουσείων, κ.λπ.), αλλά και σε «τυχαίους» επισκέπτες και τουρίστες. Ιδιαίτερα συγκινητικές ήταν οι επισκέψεις απογόνων των ομήρων, οι οποίοι συχνά μάθαιναν από την έκθεση την αποσιωπημένη ιστορία των συγγενών τους. Αίτημα των περισσότερων επισκεπτών ήταν η μεταφορά της έκθεσης σε άλλες πόλεις ή σε κάποια μόνιμη στέγη. Το υλικό της έκθεσης και τα εκπαιδευτικά προγράμματα είναι προσβάσιμα από τώρα στην ψηφιακή πλατφόρμα της έκθεσης
(Πηγή: https://syrmata.cult.uth.gr - Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου