ΕΝΑΣ “ΛΥΚΟΣ” ΑΡΧΗΓΟΣ

Ηomo homini lupus: Ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος

Αναφέρεται στη φρίκη την οποία είναι ικανοί να προκαλέσουν οι άνθρωποι.
Λαϊκή παροιμία από Roman Plautus (184 π.Χ.), Asinaria ("homo homini lupus est"). 

Του ΝΤΙΝΟΥ ΒΓΕΝΟΠΟΥΛΟΥ

Ο όρος «προοδευτικός» στον άκρο- νεοφιλελευθερισμό που προτάσσει  ο Κυριάκος Μητσοτάκης  είναι η προβιά που φορά ο λύκος προκειμένου να ξεγελάσει το πρόβατα –πολίτες αυτής της χώρας . Η ακρο -νεοφιλελεύθερη θεώρησή του είναι δεδομένη , την έχει υποστεί η ελληνική κοινωνία στο διάστημα της υπουργίας του. Έτσι, το άρθρο που ακολουθεί, παρότι γράφτηκε αρκετά πριν και για άλλο σκοπό    ταιριάζει γάντι στον νέο αρχηγό της Ν.Δ και στις ιδέες που πρεσβεύει . …Έλαχε στον Τόμας Χομπς να εξυπηρετεί την συγκεκριμένη πολιτική συγκυρία… Αφιερωμένο λοιπόν…

ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ: Ο «θεμελιωτής» του νέοφιλελευθερισμού

Ο Τόμας Χομπς (1588 – 1679), Άγγλος πολιτικός, φιλόσοφος και ένας από τους σημαντικότερους διαχρονικά μελετητές του Έλληνα ιστοριογράφου Θουκυδίδη, θεωρείται σπουδαίος πολιτικός στοχαστής της νεότερης εποχής. Στο έργο του συνδύασε την οντολογία του μηχανιστικού υλισμού της εποχής του με τις επιστημολογικές και μεθοδολογικές δυνατότητες των Μαθηματικών (ιδιαίτερα της γεωμετρίας), για να προβάλει τον τρόπο συγκρότησης της πολιτικής κοινωνίας, να ερμηνεύσει την αναγκαιότητα και τη λειτουργία του κράτους και γενικά της εξουσίας. Ο «Λεβιάθαν» αποτελεί το βασικό έργο του στο χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας, που αποκτά μεγάλη και διαχρονική σημασία καθώς παρουσιάζει και την «ηθική» του Χομπς για τα μέλη μιας οργανωμένης κοινωνίας, αλλά συνάμα καθιστά το συγγραφέα του πρωταγωνιστή ενός πρωτοφανούς παραδόξου. Ο Χομπς είναι «ο θεμελιωτής του πολιτικού αυταρχισμού και θεωρείται και ο πρόδρομος του σύγχρονου φιλελευθερισμού»[1].

Οι μεταφυσικές ιδέες του Χομπς, που προβάλλονται στα διάφορα έργα του,  «προέρχονται από την Κινηματική και τη Μηχανική του Γαλιλαίου, τις οποίες μεταφέρει στις επιστήμες του ανθρώπου και τη Φιλοσοφία».[2] Στην παρούσα, όμως, εργασία θα ασχοληθούμε περισσότερο με την ηθική φιλοσοφία του και μάλιστα με την κριτική που δέχτηκε από κατοπινούς της μελετητές.

Ένα από τα σημεία στα οποία δέχτηκε κριτική η ηθική φιλοσοφία του Χομπς, η οποία επηρεάστηκε σε σημαντικό βαθμό από στοιχεία του έργου του Θουκυδίδη και από τον Φράνσις Μπέικον, αλλά και άλλων αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων,  είναι ο ρόλος που ο εν λόγω διανοητής αποδίδει στη βούληση του ανθρώπου και πώς την εντάσσει στο κοινωνικό σύνολο, το οποίο με τη σειρά του σχετίζεται με τις αυθεντίες. Κι η σχέση που προτείνει ο Χομπς είναι αυτή που δέχτηκε τη μεγαλύτερη αμφισβήτηση από τους κατοπινούς, γιατί καταλήγει στο να μετατρέψει τον πολίτη και τις ανθρώπινες κοινωνικές ομάδες σε υποχείρια των αυθεντιών εξουσιών.

Επιπλέον, να τονιστεί εδώ το αυτονόητο, ότι κάθε φιλοσοφική ιδέα  και όχι μόνο, δέχεται από τους επόμενους κριτικές εντασσόμενη στο χωροχρονικό πλαίσιο της εποχής της και εν προκειμένω η γεμάτη μοναρχικά πολιτεύματα Ευρώπη του 18^ου αιώνα δεν άφησε ανεπηρέαστο και τον Χομπς στις φιλομοναρχικές ιδεολογικές κατευθύνσεις του. 

Ειδικότερα, όπως αναφέρει ο Γ. Μολυβάς [3], « ο Χομπς είναι ο πρώτος ουσιαστικά στοχαστής της νεωτερικότητας, που προσπάθησε να θεμελιώσει ολόκληρο το σύστημα της πολιτικής του φιλοσοφίας πάνω στην κίνηση, τη νέα αντίληψη της επιστήμης η οποία διαμορφωνόταν στην εποχή του και στην οποία συνεισέφερε κι ο ίδιος[…]». Η παραπάνω θέση του Μολυβά αποτελεί θετική κριτική προσέγγιση του έργου του Χομπς, όπως θετικά μπορούμε να δούμε και το γεγονός ότι ο Χομπς αρνείται το φανταστικό κόσμο της θρησκείας και παρωθεί τους ανθρώπους να εμπιστεύονται την εμπειρία τους. Ταυτόχρονα, όμως, όπως επισημαίνει ο Μολυβάς[4], «απορρίπτει τον εμπειρισμό σε μεθοδολογικό επιστημονικό επίπεδο».

Εάν θέλαμε να επικεντρώσουμε το ενδιαφέρον μας σ’ ορισμένα σημεία της ηθικής φιλοσοφίας του Χομπς όπως αυτή αναφαίνεται μέσα από το «Λεβιάθαν»[5], μας προξενεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον η αναζήτηση των λόγων που οι άνθρωποι διαφέρουν από άλλα έμβια κοινωνικά όντα (βλ. μέλισσες, μυρμήγκια κ.α.) στον τρόπο που αντιλαμβάνονται τη διαφορά κοινωνικού  -  ατομικού  συμφέροντος και την υπαγωγή του προσωπικού συμφέροντος στο συλλογικό.  Στο σημείο αυτό, ο Χομπς προτείνει και τον ένα και, κατά τη γνώμη του, μοναδικό τρόπο συγκρότησης κοινής εξουσίας, ικανής να προστατεύει τους ανθρώπους ως μεμονωμένα όντα και ως μέλη μιας οργανωμένης κοινωνίας από τον ανταγωνισμό για την αυτοσυντήρηση, στον οποίο τους εξωθούν τα πάθη τους και η αέναη δίψα τους για επέκταση εις βάρος των συνανθρώπων τους. Η ανάγκη για αυτοσυντήρηση υπαγορεύει τη σύναψη μιας «κοινωνικής σύμβασης», με την οποία «απαλλοτριώνουν», εκχωρούν εκούσια οι πολίτες όλη την ισχύ και τη δύναμή τους, εγκαθιστώντας μιαν συνέλευση ανθρώπων ή ανάγοντας, με την αρχή της πλειοψηφίας, όλες τις επιμέρους βουλήσεις σε μιαν αυθεντία. Προτείνεται, δηλαδή, από το Χομπς η εγκαθίδρυση μιας απόλυτης μοναρχίας ως εξουσίας, στην οποία είναι πλέον πειθήνιοι όλοι οι πολίτες και η οποία καλείται να εποπτεύει, να τους παρέχει ασφάλεια για να  ζουν και να εργάζονται εν ειρήνη.

Ο Θ. Πελεγρίνης, κρίνοντας τις θέσεις του Χομπς, υποστηρίζει ότι στηρίχτηκε «πάνω σ’ εξακριβωμένες φυσικές και ψυχολογικές κλίσεις και διαθέσεις των ανθρώπων[…]. Κατ’ αυτόν, η βασική τάση μας, που ρυθμίζει ουσιαστικά  τη ζωή μας είναι το ένστικτο της προσωπικής μας συντήρησης […]»[6]. Η διαπίστωση αυτή του Πελεγρίνη αποτελεί και το κριτήριο, με το οποίο διερευνά και την ηθική του Χομπς.

Εδώ κατά τη γνώμη μας είναι χρήσιμη μια παραπομπή στα «Ηθικά –Νικομάχεια» του Αριστοτέλη για να δούμε πως ο μεγάλος έλληνας φιλόσοφος  «απαντώντας» προκαταβολικά σε παρόμοιες με του Χομπς απόψεις σχετικά με τις αρετές του ανθρώπου. «[…]Όμοια και όσοι εφαρμόζουν τη δικαιοσύνη ,γίνονται δίκαιοι, και όσοι τη σωφροσύνη σώφρονες, και όσοι την ανδρεία ανδρείοι… το ίδιο λοιπόν συμβαίνει και με τις αρετές. Και με έναν λόγο με την επανάληψη των ομοίων ενεργειών γίνονται συνήθειες. Δεν είναι λοιπόν μικρή η διαφορά να συνηθίσουμε αμέσως από μικρή ηλικία με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, αλλά πολύ μεγάλη ή μάλλον το παν […]»[7].

Προς επίρρωση όσων προαναφέρθηκαν για τη διαφοροποίηση για το ρόλο του ανθρώπου -μέλους μιας κοινωνίας , μεταξύ Αριστοτέλη και Χομπς αξίζει να σημειώσουμε  επιπλέον όσα αναφέρει ο Κ.Πρέβε [8] από μαρξιστική σκοπιά:

«Ο κτητικός ατομικισμός της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας του φιλελευθερισμού γεννήθηκε από τη συνειδητή και ρητή ρήξη του Χομπς με τον Αριστοτέλη και την αριστοτελική σύλληψη του ανθρώπου ως πολιτικού ζώου (όρος που μπορεί, κατά τη γνώμη μου, να θεωρηθεί συνώνυμος του κοινωνικού ζώου, εφόσον για τον Αριστοτέλη η πόλις αντιπροσωπεύει την πληρέστερη μορφή κοινωνικότητας). Ο Χομπς αντιπαραθέτει στη σύλληψη αυτή την εικόνα του ανθρώπου ως εκ γενετής λύκου (homo homini lupus), θεωρώντας προφανώς το λύκο ως το κατ’ εξοχήν μοναχικό και επιθετικό ζώο (αν και επ’ αυτού έχω διαβάσει ότι ορισμένοι ηθολόγοι και μελετητές των λύκων έχουν διαφορετική άποψη). Το κοινωνικό συμβόλαιο που συνάπτουν οι άνθρωποι δεν είναι, επομένως, συμβόλαιο κοινωνικότητας, αλλά συμβόλαιο αμοιβαίας αυτοπροστασίας και τεχνητού περιορισμού της επιθετικότητας που τους χαρακτηρίζει».

Ο Χομπς δέχτηκε επιρροές από το Θουκυδίδη.  Ο «Λεβιάθαν» αποτελεί πραγματεία για την ανθρώπινη συμπεριφορά και απεικονίζει σημαντικές πτυχές της ιδεολογικής «σχέσης» Χομπς – Θουκυδίδη. Ο Χομπς ενδιαφέρεται, μεταξύ άλλων, για ό,τι οδηγεί τον άνθρωπο στη δύναμη και την εξουσία. Τα πάθη των ανθρώπων, κατά το Χομπς, είναι δυνατότερα από τη λογική, ενώ ο Αθηναίος ιστοριογράφος σκιαγραφεί πολύ παραστατικά, στο έργο του, την αντίθεση λογικής και παθών, η οποία συμπαρασύρει τους ανθρώπους στη βία.

2.000 χρόνια πριν οι αρχαίοι Έλληνες είχαν αντιληφθεί την αξία της αγωγής και πως αυτή διαπλάθει –διαμορφώνει τους ανθρώπους σε ό,τι αφορά την κοινωνική –πολιτική συμπεριφορά. Είναι προφανές ότι η παιδεία επιδρά στην εξέλιξη των ανθρώπων, διαμορφώνοντας κανόνες οι οποίοι με τη σειρά τους  θέτουν συνήθως φραγμούς στα ανθρώπινα  ένστικτα. Η μακραίωνη ανθρώπινη δημιουργία, πνευματική και υλική, έρχεται προς ενίσχυση του ισχυρισμού ότι ο άνθρωπος διαγράφει μια ατέρμονη  πορεία ξεπερνώντας πολύ συχνά  τα όριά του οικοδομώντας κοινωνίες αλληλεγγύης με όλες τις αντιφάσεις που αυτές περιέχουν.

Και οι  αντιλήψεις όμως του Χομπς κατά το μάλλον ή ήττον διαμορφώθηκαν μέσα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Δέχθηκε  δηλαδή αυτή την παιδεία που πήγαζε από την μοναρχική κοινωνία της εποχής όπου οι βασιλείς αποτελούσαν την κορυφή και το υπόβαθρο  του πολιτικού οικοδομήματος. Επιπλέον, ζει σε μια περίοδο στην οποία έχει διαμορφωθεί σχεδόν  με σαφήνεια το κράτος - έθνος όπου κυριαρχεί ο ηγεμόνας ως συνεκτικός κρίκος της κοινωνίας. Ακόμα, ο Χομπς προβάλλοντας αυτό το μοντέλο μάλλον ήθελε περαιτέρω ενίσχυση των υπαρχουσών   δομών της μοναρχίας, ωθούμενος ίσως από το φόβο για τους  κινδύνους που ελλοχεύουν για  μία κοινωνία χωρίς ισχυρή εξουσία, λόγω της ρευστότητας που επικρατούσε. Οι κίνδυνοι αυτοί θα έθεταν σε κρίση και δοκιμασία την ίδια την κρατική υπόσταση.

Ο Χομπς, στο «Λεβιάθαν», γράφει ότι η συγκρότηση μιας ισχυρής πολιτείας αποτρέπει τον πόλεμο και οδηγεί σε κοινωνική πρόοδο. Για να γίνει μια πολιτεία ισχυρή, οι πολίτες εκχωρούν, όπως έχει ήδη γραφεί, τα δικαιώματά τους στον ηγεμόνα – μονάρχη, ο οποίος πρέπει να εξασφαλίζει την προστασία τους και τη γενικότερη ευημερία. Αλλά ευλόγως γεννιούνται ερωτήματα, π.χ. : Γιατί οι πολίτες να «εκχωρήσουν» στον ανεξέλεγκτο ηγεμόνα τις τύχες τους και όχι να επιλέξουν την ηγεσία εκείνη που θα μπορούσαν, σε περίπτωση «αποτυχίας» εκπλήρωσης του προορισμού της, δηλαδή την «προστασία» των πολιτών σε μιαν ευρύτερη έννοια του όρου, να την αναιρέσουν;

Είναι προφανές ότι ο Χομπς ως φιλομοναρχικός υποστηρίζει ακριβώς αυτό το σύστημα διαχείρισης της εξουσίας και αντιμετωπίζει ως κοινωνική νόσο τον κοινοβουλευτισμό, ο οποίος επιτρέπει στο λαό να κρίνει, να ελέγχει και να αλλάζει τους άρχοντές του. Ίσως αυτή η στάση του Χομπς έναντι του Κοινοβουλευτισμού οφείλεται και στην έλλειψη κατανόησης και εμπιστοσύνης ή και άγνοιας σε ένα νέο πολιτικό σύστημα διακυβέρνησης.

Πρέπει να γραφεί ότι ο Χομπς στο κεφάλαιο 13 του «Λεβιάθαν»[9], που τιτλοφορείται «Περί της φυσικής κατάστασης του ανθρώπου όσον αφορά την ευδαιμονία και τη δυστυχία του», σημειώνει, μεταξύ άλλων, ότι: «[…] Τα πάθη που ωθούν τους ανθρώπους προς την ειρήνη είναι ο φόβος του θανάτου, η επιθυμία των πραγμάτων που απαιτούνται για την άνετη διαβίωση και η ελπίδα ότι αυτά θα αποκτηθούν με την εργατικότητα. […]».

Ο Άγγλος φιλόσοφος, προκειμένου να υποστηρίξει τις απόψεις του, παρουσιάζει ως αρνητικό το έμφυτο πάθος των ανθρώπων για την ειρήνη και το διακαή πόθο για μιαν ανθρώπινη ζωή, που κατακτείται μόνο με κόπο.

Ο Χομπς γέννημα –θρέμμα του μοναρχισμού είναι φυσικό να αντιμετωπίζει την κοινωνία ως μια μάζα ανίκανη να επιλέξει το καλύτερο και ν αποτρέψει το χειρότερο. Όμως η ιστορία γράφτηκε και διαμορφώνεται από τις κοινωνίες. Βεβαίως οι επιρροές των ηγετών είναι δεδομένες πολλές φορές αλλά είναι επίσης επιβεβαιωμένο ότι οι κοινωνίες ωθούν τους ηγέτες τους σε ριζοσπαστικές πρωτοβουλίες και ρηξικέλευθες αποφάσεις. 

Έτσι, πέρα από τη «σχέση» του σε ιδεολογικό επίπεδο («συγγένεια» ή ρήξη) με Θουκυδίδη και Αριστοτέλη, που αναφέρθηκε σε προηγούμενες παραγράφους, ο Χομπς πλησιάζει και τους αρχαίους Κυρηναϊκούς (ηδονιστικούς) φιλοσόφους όταν κατάληγε στο συμπέρασμα πως για να υπάρχει ευτυχία στον κόσμο πρέπει να υπάρξει ειρήνη.

  Αξίζει, ωστόσο, να επισημανθεί ότι ο Χομπς δεν είναι ένας στατικός ερευνητής των πραγμάτων της εποχής του. Εντάσσεται στο κύκλο των διανοουμένων της εποχής του (ενδεικτικά αναφέρω τον Μακιαβέλι και τον Ντεκάρτ) οι οποίοι με τις ιδέες τους πυροδοτούν σειρά κοινωνικών αλλαγών που θα ολοκληρωθούν στους κατοπινούς αιώνες, αλλαγών τόσο στην άσκηση της εξουσίας όσο και στη συμμετοχή των πολιτών.  Παρακολουθεί με ενδιαφέρον και ζήλο τα νέα μηνύματα του καιρού του, τα συσχετίζει  και δεν απορρίπτει  ό,τι νέο καταθέτουν ο Βάκων και ο Γαλιλαίος και σειρά άλλων προδρόμων  του διαφωτισμού, με τους οποίους «συγχρωτίζεται».

Υιοθετώντας την κινητική μηχανική του Γαλιλαίου ο Χομπς έκανε αναγωγή στην ανθρώπινη ύπαρξη ενσωματώνοντας τον άνθρωπο μέσα σε ένα σύμπαν αποτελούμενο από σωματίδια. Με αυτό τον τρόπο ο άνθρωπος γίνεται ένα αυτόματο αυτού του μηχανισμού, μετατρέπεται σε εξάρτημα αυτής της συμπαντικής μηχανής.

Όπως αναφέρει ο Μολυβάς[10] «Δεν υπάρχουν άλλες αξίες. κάθε αυτόματο αναγνωρίζει ως καλό ό,τι συνεισφέρει στη δική του συντήρηση. Οι ψυχολογικές διαθέσεις ή καταστάσεις εξηγούνται με όρους κίνησης».

Εντάσσοντας με αυτό τον τρόπο τον άνθρωπο μέσα στο σύμπαν ο Χομπς όχι μόνο δεν αναδεικνύει τις διαφορές του έλλογου όντος αλλά το υποβιβάζει στην κατηγορία του  «σκεπτόμενου αντικειμένου». 

Ότι προτείνει ο Χομπς είναι μια συμφωνία τεχνητού περιορισμού της επιθετικότητας που χαρακτηρίζει τους ανθρώπους μέλη μιάς οργανωμένης κοινωνίας  αφενός και αφετέρου συμβόλαιο αμοιβαίας αυτοπροστασίας όπως είδαμε. Ο  Ι. Κάντ (1724-1804) όμως αν και συμφωνεί με τον Χομπς σε ότι αφορά την ανθρώπινη φύση διφοροποιείται ουσιαστικά σε ότι αφορά την εξουσία , επικροτούσε την αντίσταση κατά των αυθαιρεσιών των κρατούντων.

Παρόλα αυτά κάποιοι νεώτεροι κριτικοί του Χομπς και των ιδεών του, οι Αντόρνο και Χορκχαϊμερ [11] ,αναγνωρίζουν την «προφητικότητά » τους. Γράφει σχετικά η Θ. Ανθογαλίδου, «Η αντίληψη του Χομπς ότι «ο άνθρωπος δεν γίνεται ικανός για την κοινωνία εκ φύσεως, αλλά με την εκπαίδευση» (Αντόρνο –Χορκχαϊμερ 1987 :38 ), δίνει επίσης το μέτρο του κρατικού ενδιαφέροντος για την παιδεία στα μετέπειτα αστικά κράτη.

Ο Πελεγρίνης  συγκρίνει τον Χομπς με τους αρχαίους έλληνες σοφιστές σύμφωνα με τη θεωρία του ενστίκτου. «Γενικά, σύμφωνα με τη θεωρία του ενστίκτου , η ηθική συμπεριφορά των ανθρώπων υπαγορεύεται από το βασικό νόμο της φύσης , που, εξειδικεύοντάς  τον, οι μεν Σοφιστές τον εντοπίζουν στο ατομικό συμφέρον και την προσωπική επιβολή, ο δε Χομπς τον αναγάγει στο ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Τα ερώτημα, εν προκειμένω , είναι γιατί ο φυσικός νόμος αποτελεί τον ρυθμιστικό παράγοντα της ηθικής συμπεριφοράς των ανθρώπων». [12] 

Ο Χομπς είναι ένας σημαντικός διανοητής του καιρού του με σημαντικές επιδράσεις στους επιγόνους του. Μέσα από συγκεκριμένες πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες αρθρώνει τον φιλοσοφικο-ηθικό  του λόγο δημιουργώντας ένα κράμα στο οποίο συνυπάρχουν ο προοδευτικός λόγος της νέας αποχής που ανατέλλει και οι ισχυρές καθεστωτικές του αντιλήψεις. Αυτά τα αντιφατικά στοιχεί δεν τον απασχολούν, δεν τον εμποδίζουν να διατυπώσει συνολική άποψη, και να την κοινοποιήσει, για τον κόσμο που  στοχάζεται με τη δική του ηθική. Με την πάροδο των αιώνων κάποιες από τις απόψεις του μοιάζει να βρίσκουν εφαρμογή, πολλώ δε μάλλον σήμερα που προωθείται το μοντέλο του ατομικισμού και του αρχηγού- ηγέτη-καθοδηγητή –προστάτη είτε σε επίπεδο εθνικό είτε σε παγκόσμιο. Ταυτόχρονα όμως, αυτές οι επιμέρους επιβεβαιώσεις, τείνουν αν ανατραπούν, και ανατρέπονται παρά την τεράστια προσπάθεια χειραγώγησης, καθώς όλο και πιο συχνά καταδεικνύεται ότι οι άνθρωποι μεμονωμένα και ως σύνολα εξακολουθούν να έχουν τη μοναδικότητα στο ζωικό βασίλειο. Την Επιλογή.  

---

[1]  Γ. Μολυβάς, «Φιλοσοφία στην Ευρώπη», Τόμος β’, σελ. 112, ΕΑΠ, ΠΑΤΡΑ 2000.

[2] http://sfr.ee.teiath.gr/htmSELIDES/MULTIMEDIA/mm1/html/Hobbes.htm

[3] Γ. Μολυβάς, ο.π., σελ. 109

[4] βλ. υποσημείωση 3.

[5] Τ. Χομπς, «Λεβιάθαν», εκδ. Γνώση, Αθήνα 1989, μετ. Γρ. Πασχαλίδης – Αιμ. Μεταξόπουλος, τόμος Α’, σελ. 198.

[6] Θεοδ. Πελεγρίνης, «Ηθική φιλοσοφία», εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1997, σελ. 52 – 53.

[7] Αριστοτέλους,  Ηθικά Νικομάχεια 1103 α 20-35. Μετάφραση Γ.Θ.Πιτσινού ενσωματωμένη στο βιβλίο «Στοιχεία Φιλοσοφίας» του Γ.Θ. Πιτσινού  (εκδ. Καραβία Αθήνα 1979)

[8] Κ. Πρέβε. Η Δημοκρατία κατά του Φιλελευθερισμού από τον Σπινόζα μέχρι το σενάριο της Παγκοσμιοποίησης. Σημειώσεις για τη φιλοσοφία, την πολιτική και τα προβλήματα ιστορίας του Μαρξισμού.  www.theseis.com/76/-theseis/t76/t76f/idimokratiakata.htm

[9] Τ. Χομπς, «Λεβιάθαν», εκδ. Γνώση, Αθήνα 1989, μετ. Γρ. Πασχαλίδης – Αιμ. Μεταξόπουλος, τόμος Α’, σελ. 198.

[10] Μολυβάς, βλ. ό.π., σελ.

[11] Θ. Ανθογαλίδου Κοινωνιολογικές Μελέτες. http://www.auth.gr/virtualschool/2.2-3/TheoryResearch/AnthogalidouSocioStudies.html

[12] Πελεγρίνης ο.π σελ. 56.